Bao bì bán lẻ của một sản phẩm sâm thổ hào cần được chọn theo hai thứ: dạng hàng bên trong và nơi khách gặp nó. Túi đứng có khoá kéo hợp với lát khô và trà túi lọc bán trên sàn, hũ thuỷ tinh hợp với mứt và bột bán ở cửa hàng đặc sản, hộp giấy hợp với hàng làm quà. Sau kiểu bao bì mới tới chuyện bố cục: mặt trước chỉ cần nói ai làm, làm cái gì và một điều đáng nhớ; phần còn lại để mặt sau.
Nhiều cơ sở nhỏ thiết kế bao bì theo cảm hứng, in một lúc vài nghìn chiếc vì giá mỗi chiếc rẻ hơn, rồi mới phát hiện túi quá to so với 100 gam lát, chữ hạn dùng không ai đọc được, hoặc phải đổi nhãn vì hồ sơ công bố khác. Bài này đi theo thứ tự ngược lại: chọn kiểu, xếp chữ, in ít, thử thật, rồi mới in nhiều. Phần chọn màng chống ẩm và gói hút ẩm đã có bài riêng trong danh mục phát triển sản phẩm; ở đây bàn chuyện bao bì bán được hàng.
Bao bì bán lẻ phải làm ba việc trong vài giây đầu
Ở cửa hàng đặc sản hay trên trang sàn, khách lướt qua hàng chục sản phẩm. Bao bì có vài giây để làm ba việc. Việc thứ nhất là cho khách biết đây là gì: lát sâm, bột, trà túi lọc hay mứt. Nghe hiển nhiên, nhưng rất nhiều túi sâm thổ hào để chữ "sâm" to và tên dạng hàng nhỏ xíu, khách phải cầm lên lật mới biết bên trong là lát để nấu hay trà để pha. Việc thứ hai là cho khách nhận ra lần sau: một màu chủ đạo, một vị trí tên thương hiệu cố định, một kiểu hình lặp lại trên mọi dòng hàng. Việc thứ ba là chứa đủ nội dung nhãn bắt buộc mà vẫn gọn.
Ba việc này đôi khi giành chỗ của nhau. Muốn nổi bật thì phóng to hình, muốn đủ nhãn thì thu nhỏ chữ, muốn có câu chuyện thì nhồi thêm một đoạn. Cách gỡ là chia rõ mặt nào làm việc nào. Mặt trước lo việc một và hai. Mặt sau và mặt hông lo việc ba và phần kể chuyện ngắn. Đáy túi hoặc nắp hộp là chỗ của hạn dùng và số lô in sau.
Bao bì còn làm một việc thầm lặng: nói về độ cẩn thận của người làm. Túi hàn mép lệch, tem dán nghiêng, nắp hũ bám bột là những thứ khách nhìn thấy trước cả khi đọc chữ. Với một sản phẩm mà khách ít biết như sâm thổ hào, cảm giác chỉn chu ở tay cầm thường quyết định họ có thử hay không.
Chọn kiểu bao bì theo dòng hàng và kênh bán
Bảng dưới gom những kiểu bao bì cơ sở nhỏ hay dùng. Cột cuối là điều thường phải kiểm thêm; chi phí không ghi vì thay đổi theo số lượng, nhà in và thời điểm:
| Kiểu bao bì | Hợp với dòng hàng | Hợp với kênh | Điều cần kiểm thêm |
|---|---|---|---|
| Túi đứng có khoá kéo, giấy kraft ghép màng | Lát khô, trà túi lọc, hoa khô | Sàn thương mại điện tử, cửa hàng đặc sản, bán tại vườn | Lớp màng bên trong có đủ chặn ẩm không; khoá kéo có kéo được sau nhiều lần mở |
| Túi màng nhôm hoặc màng mạ kim loại | Bột, cốm, trà túi lọc cần giữ khô lâu | Bán xa, gửi hàng qua nhiều tỉnh | Không nhìn thấy hàng bên trong, nên cần ảnh ruột rõ trên trang bán |
| Hũ thuỷ tinh nắp thiếc | Mứt, sâm tẩm mật, bột | Cửa hàng đặc sản, quầy quà, hộp quà | Nặng và dễ vỡ khi gửi; nắp phải kín, cổ hũ lau sạch trước khi đóng |
| Hũ nhựa thực phẩm | Bột, lát vụn bán sỉ | Bán sỉ cho quán, bếp | Chọn loại nhựa dùng cho thực phẩm; kiểm mùi nhựa với hàng có mùi nhẹ |
| Hộp giấy cứng bọc ngoài túi | Trà túi lọc, lát cao cấp | Quà biếu, quầy sân bay, siêu thị | Hộp chỉ là lớp ngoài; túi bên trong vẫn phải kín và có nhãn |
| Túi trơn dán tem | Mọi dòng khô khi mới bắt đầu | Bán thử, bán cho người quen, hội chợ | Tem phải bám chắc trên bề mặt túi, không bong khi gặp ẩm |
Một cơ sở mới thường chỉ cần hai kiểu: một kiểu túi cho hàng khô và một kiểu hũ nếu có mứt. Dùng chung kích thước túi cho nhiều dòng giúp đặt in được số lượng tối thiểu dễ hơn, chỉ đổi tem hoặc đổi màu một dải nhỏ để phân biệt. Thêm kiểu bao bì là thêm một thứ phải tồn kho, phải sửa khi đổi nhãn.
Bố cục mặt trước: xếp theo thứ tự mắt khách đọc
Tên thương hiệu ở cùng một chỗ trên mọi sản phẩm. Thường là phần trên hoặc góc trên. Không cần to nhất, nhưng phải đứng yên một chỗ, để khách đặt ba túi cạnh nhau thấy ngay là cùng một nhà làm.
Tên sản phẩm mô tả là dòng chữ to nhất. Ví dụ "Trà sâm thổ hào túi lọc" hay "Sâm Bố Chính lát sấy khô". Đây là thứ khách cần biết nhất, và cũng là tên phải khớp với hồ sơ công bố. Tránh để tên thương hiệu lấn lên thành dòng to nhất khi khách chưa biết bạn là ai.
Một điểm khác biệt có thật. Một câu ngắn, ví dụ "lát thái tay, sấy chậm" hay "củ đào đủ tuổi". Chỉ một câu, vì mặt trước có ba câu khẩu hiệu thì khách không nhớ câu nào. Câu này cũng phải kiểm được, không phải câu về công dụng.
Khối lượng tịnh đặt ở phần dưới, dễ thấy. Khách so sản phẩm theo gam; giấu khối lượng làm khách nghi. Quy định về nhãn cũng yêu cầu khối lượng tịnh ở mặt chính của nhãn, nên đặt nó ngay ở mặt trước cho chắc.
Chừa khoảng trống. Mặt trước nhiều chữ, nhiều hình, nhiều huy hiệu trông rẻ đi chứ không sang hơn. Khoảng trống giúp tên sản phẩm và màu chủ đạo nổi lên khi ảnh túi bị thu nhỏ còn bằng ngón tay trên màn hình điện thoại.
Hình ảnh nói đúng bên trong. Nếu có hình, nên là lát sâm, hoa hay lá của chính cây, vẽ hoặc chụp thật. Hình nhân sâm có rễ hình người, hình củ đỏ kiểu hồng sâm là gợi sai loài và sai sản phẩm.
Mặt sau và mặt hông: chỗ của nhãn bắt buộc và câu chuyện ngắn
Nội dung nhãn bắt buộc của thực phẩm bao gói sẵn đi theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP và Nghị định 111/2021/NĐ-CP về nhãn hàng hoá: tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, ngày sản xuất và hạn dùng, hướng dẫn bảo quản và sử dụng, tên địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, cùng các nội dung khác tuỳ loại hàng. Cách ghi cụ thể cho từng dạng hàng đã có bài riêng trong danh mục công bố và nhãn; việc của người làm bao bì là chừa đủ chỗ để các nội dung đó đọc được.
Chữ quá nhỏ là lỗi phổ biến nhất. Người mua sâm thổ hào làm quà thường là người lớn tuổi, đọc trong ánh đèn cửa hàng. Thiết kế trên máy tính phóng to thì chữ nào cũng rõ; in ra túi 100 gam mới thấy dòng thành phần như vệt mờ. Nên in thử đúng cỡ trên giấy, cầm cách mắt một gang tay, đọc được thì giữ.
Ngày sản xuất, hạn dùng và số lô thay đổi theo từng mẻ, nên không in chết trên túi. Chừa một ô trống có viền ở đáy túi hoặc mặt sau để in phun, đóng dấu hay dán tem nhỏ. Ô này phải nằm trên nền sáng, phẳng, không bị nếp gấp của túi đứng che mất. Mã vạch, nếu bán vào siêu thị hay sàn yêu cầu, đặt trên nền trắng, không uốn quanh góc túi.
Câu chuyện thương hiệu, nếu có, gói trong khoảng ba câu ở mặt sau, đứng sau phần nhãn bắt buộc chứ không chen vào giữa. Mặt hông của túi đứng hẹp, hợp với tên thương hiệu viết dọc để khi túi xếp nghiêng trên kệ khách vẫn đọc được.
Cửa sổ trong suốt, màu nền và chất liệu: lợi và hại với sâm
Cửa sổ trong cho khách nhìn thấy hàng thật. Với lát sâm thổ hào màu ngà, khách thấy lát đều, không mốc là yên tâm. Nhưng ánh sáng lọt qua cửa sổ làm lát ngả màu nhanh hơn khi bày lâu dưới đèn hay gần cửa kính. Nếu hàng nằm kệ lâu, cửa sổ nhỏ hoặc không cửa sổ kèm ảnh ruột rõ là lựa chọn an toàn hơn.
Cửa sổ làm lộ cả khuyết điểm. Bột bám lên mặt trong, lát vụn dồn xuống đáy, túi lọc xô lệch đều hiện ra. Có cửa sổ thì khâu đóng gói phải sạch hơn, và nên thử lắc túi như khi vận chuyển rồi nhìn lại.
Màu nền nên tách khỏi màu sản phẩm. Lát sâm màu ngà đặt trên nền vàng nhạt sẽ chìm. Nền xanh lá đậm, nâu đất hay trắng ngà đậm hơn một chút thường làm lát nổi lên. Chọn một màu chủ đạo cho cả thương hiệu, rồi phân biệt dòng hàng bằng một dải màu phụ.
Giấy kraft trông mộc nhưng khó in chi tiết. Mực trên kraft ngả tối và loang hơn trên màng trắng, chữ nhỏ dễ nhoè. Nếu chọn kraft, giữ thiết kế đơn giản, ít màu, chữ nhãn đủ to. Muốn ảnh sắc nét thì màng trắng mờ hoặc in lên tem giấy dán ngoài.
Tem dán là đường tắt của cơ sở mới. Túi trơn mua sẵn cộng tem in số lượng ít cho phép đổi nội dung nhãn mà không bỏ cả kho túi. Cần chọn giấy tem và keo bám được trên bề mặt túi, chịu được ẩm khi gửi hàng vào mùa mưa.
Đặt in số lượng nhỏ: từ file thiết kế tới lô bao bì đầu
Cơ sở nhỏ thường đi qua ba mức: túi trơn dán tem, in kỹ thuật số số lượng ít, rồi in ống đồng hoặc in số lượng lớn khi sản phẩm đã ổn. Trình tự đặt in một lô đầu có thể như sau:
- Chốt nội dung nhãn với hồ sơ công bố trước, vì sửa chữ sau khi in là bỏ cả lô.
- Gửi nhà in kích thước thật của sản phẩm: khối lượng, thể tích lát hay bột chiếm chỗ, để họ gợi ý cỡ túi; lát sâm nhẹ và chiếm chỗ nhiều hơn bột cùng khối lượng.
- Xin túi trơn mẫu đúng cỡ, đổ hàng thật vào, hàn hoặc kéo khoá, đặt lên bàn xem túi đứng có vững, có phồng quá hay lép quá không.
- Xin bản in thử màu trên đúng chất liệu, so với màu trên màn hình; màu in luôn khác màn hình, nhất là trên kraft.
- Kiểm bản in thử bằng cách đọc to từng dòng nhãn, so với hồ sơ, rồi nhờ thêm một người khác đọc lại.
- Đặt số lượng đủ dùng trong vài tháng, không đặt cho cả năm khi sản phẩm còn có thể đổi công thức, đổi khối lượng hay đổi địa chỉ.
- Khi nhận hàng, đếm, kiểm ngẫu nhiên vài chiếc ở mỗi thùng về màu, đường hàn, khoá kéo, rồi ghi lô bao bì vào sổ để truy lại khi có lỗi.
Giá mỗi chiếc túi giảm mạnh khi tăng số lượng, và đó là cám dỗ lớn nhất. Một kho túi in sai địa chỉ hay sai tên sản phẩm thì không còn rẻ nữa. Với cơ sở đang trong năm đầu, chênh lệch đơn giá thường đáng trả để giữ được quyền sửa.
Thử bao bì trước khi đặt số lượng lớn
Trước khi chuyển sang mức in nhiều, cho bao bì đi qua vài phép thử đơn giản ngoài đời thật. Mỗi phép thử chỉ tốn ít thời gian nhưng cứu được một kho túi:
- Đặt túi lên kệ thật của một cửa hàng đặc sản, cạnh các sản phẩm khác, đứng lùi ba bước xem có nhận ra không.
- Chụp túi bằng điện thoại, thu nhỏ ảnh còn cỡ ô sản phẩm trên trang sàn, xem tên dạng hàng còn đọc được không.
- Gửi một gói qua dịch vụ chuyển phát tới một tỉnh xa, nhận lại xem góc túi có thủng, khoá kéo có bung, hũ có rò không.
- Để vài túi có hàng trong phòng bình thường vài tuần, mở ra xem lát còn giòn, bột còn tơi, màu không đổi.
- Nhờ một người lớn tuổi đọc hạn dùng và hướng dẫn bảo quản, không giải thích trước.
- Hỏi đại lý hoặc cửa hàng sẽ bày hàng: kệ của họ cao bao nhiêu, họ bày đứng hay nằm, có cần móc treo không.
- Kiểm lại toàn bộ nội dung nhãn một lần cuối với hồ sơ công bố và với người phụ trách chất lượng.
Ghi kết quả từng phép thử kèm ảnh. Khi sau này đổi nhà in hay đổi chất liệu, bạn có bộ tiêu chí để so, không phải bắt đầu lại từ cảm giác. Những ghi chép này cũng là bằng chứng tốt về phát triển bao bì khi làm hồ sơ OCOP.
Câu hỏi thường gặp
Mới bắt đầu nên in túi hay dùng túi trơn dán tem?
Với lô đầu và vài tháng bán thử, túi trơn dán tem thường hợp lý hơn vì đổi nội dung nhãn dễ và không ôm tồn kho bao bì. Khi sản phẩm, khối lượng và hồ sơ đã ổn định, khách đã quen, lúc đó mới chuyển sang túi in sẵn để trông chỉn chu và giảm công dán.
Có nên làm cửa sổ trong suốt trên túi lát sâm không?
Có nếu hàng bán nhanh và bày ở chỗ không nắng, vì khách thích thấy lát thật. Nếu hàng nằm kệ lâu, gần cửa kính hay dưới đèn mạnh, cửa sổ làm lát ngả màu nhanh hơn. Lúc đó dùng cửa sổ nhỏ hoặc túi kín kèm ảnh ruột rõ trên trang bán và trên mặt sau túi.
Một túi in sẵn dùng chung cho nhiều dòng hàng được không?
Được nếu phần riêng của từng dòng, gồm tên sản phẩm, thành phần, khối lượng, nằm trên tem dán hoặc ô in riêng. Túi chung giúp đặt in đủ số lượng tối thiểu. Cần kiểm kỹ để tem dòng này không bị dán nhầm sang túi dòng khác ở khâu đóng gói.
Mặt trước bao bì có nên ghi chữ "sâm Bố Chính" thật to không?
Tên loài nên nằm trong tên sản phẩm mô tả, ví dụ "Sâm Bố Chính lát sấy khô", và là dòng chữ dễ đọc nhất. Nhưng tên thương hiệu riêng của cơ sở cần đứng ở một chỗ cố định để khách phân biệt bạn với các túi khác cũng ghi sâm Bố Chính trên cùng một kệ.
Đổi bao bì có phải làm lại hồ sơ công bố không?
Đổi hình thức trình bày mà không đổi nội dung đã công bố thường không đặt ra việc công bố lại, nhưng đổi tên sản phẩm, thành phần, khối lượng hay chất liệu bao bì tiếp xúc trực tiếp thì cần xem lại. Hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ nơi cơ sở đặt trụ sở để chắc chắn trước khi in.
Có cần thuê người thiết kế chuyên nghiệp không?
Không bắt buộc, nhưng nên có người có kinh nghiệm thiết kế bao bì thực phẩm xem qua bố cục và file in. Chủ cơ sở vẫn phải tự chốt nội dung nhãn, điểm khác biệt có thật và kiểm bản in thử, vì người thiết kế không biết hồ sơ công bố và thói quen khách của bạn.