Sản phẩm sâm thổ hào càng gần với cây sống thì càng bị kiểm dịch thực vật soi kỹ: củ tươi còn đất là mức cao nhất, lát khô chưa đóng gói ở giữa, còn bột, trà túi lọc đã chế biến và đóng kín thường ở mức thấp, nhiều nước không đòi giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật. Nhưng "thường" không có nghĩa là "luôn". Mỗi nước nhập tự quyết loại hàng nào cần giấy, theo đánh giá rủi ro dịch hại của họ.
Kiểm dịch thực vật là chuyện khác với an toàn thực phẩm. An toàn thực phẩm hỏi hàng có an toàn cho người ăn không. Kiểm dịch hỏi hàng có mang theo sâu, nấm, tuyến trùng, hạt cỏ dại có thể lây vào nông nghiệp nước nhập không. Một lô trà sâm thổ hào có thể đạt mọi chỉ tiêu vi sinh mà vẫn bị giữ vì pallet gỗ chưa xử lý, hoặc vì lẫn mảnh đất. Bài này giúp bạn biết sản phẩm của mình đứng ở mức nào và chuẩn bị gì.
Vì sao cùng một cây mà mỗi dạng hàng bị đối xử khác nhau
Các nước tham gia Công ước quốc tế về bảo vệ thực vật dùng chung một cách nghĩ: hàng thực vật càng qua nhiều bước chế biến thì khả năng mang dịch hại sống càng giảm. Có hẳn một tiêu chuẩn quốc tế về phân loại hàng hoá theo mức rủi ro dịch hại, dựa vào việc hàng đã được chế biến tới đâu và sẽ được dùng vào việc gì ở nước nhập. Hàng đã nấu, sấy kỹ, xay mịn, đóng kín thường được xếp vào nhóm không còn khả năng mang dịch hại kiểm dịch, và nhiều nước miễn giấy kiểm dịch cho nhóm này.
Củ tươi thì ngược lại. Củ sâm thổ hào là bộ phận dưới đất, có thể mang đất bám, mà đất là thứ hầu hết các nước cấm vì là nơi trú của tuyến trùng, mầm nấm bệnh, côn trùng. Củ tươi còn sống, trên lý thuyết có thể đem trồng, nên một số nước xem như vật liệu nhân giống chứ không chỉ là rau củ. Khi đó yêu cầu còn chặt hơn nhiều.
Lát khô nằm ở giữa. Đã thái và sấy nên không mọc được nữa, nhưng nếu sấy chưa tới, lát vẫn ẩm bên trong, có thể nhiễm mọt, nấm trong kho. Lát khô đóng bao lớn để bán nguyên liệu thường bị nhìn khác với lát khô đã đóng túi nhỏ hút chân không để bán lẻ.
Vì vậy khi người mua hỏi "hàng này có cần kiểm dịch không", câu trả lời đúng là: tuỳ dạng hàng và tuỳ nước nhập. Đừng trả lời theo kinh nghiệm của một mặt hàng khác.
Ba mức thường gặp với sản phẩm sâm thổ hào
Bảng dưới đây là cách nghĩ chung, giúp bạn đoán trước mức độ chuẩn bị. Yêu cầu cụ thể luôn là của nước nhập, phải được nhà nhập khẩu hoặc cơ quan kiểm dịch xác nhận:
| Dạng hàng | Mức rủi ro dịch hại thường được xếp | Giấy kiểm dịch thực vật | Chỗ hay bị giữ |
|---|---|---|---|
| Củ tươi, còn vỏ, có thể còn rễ con | Cao | Hầu như luôn cần, kèm điều kiện riêng nếu nước nhập cho phép loại hàng này | Đất bám, tuyến trùng, củ dập thối, nước nhập chưa mở cửa cho mặt hàng |
| Lát khô, củ khô nguyên củ đóng bao lớn | Trung bình | Thường được yêu cầu, tuỳ nước | Mọt, nấm mốc do độ ẩm, lẫn mảnh rễ cây khác |
| Bột, trà túi lọc, lát khô đóng túi kín bán lẻ | Thấp | Nhiều nước không đòi; một số vẫn đòi với thảo mộc | Hiếm khi do sản phẩm, hay do bao bì gỗ, pallet |
| Cao, mứt, nước sâm đóng chai | Rất thấp vì đã qua nhiệt và chế biến sâu | Thường không cần | Thuộc phần an toàn thực phẩm hơn là kiểm dịch |
Hàng ở mức thấp vẫn có thể bị kiểm tra ngẫu nhiên. Nếu người kiểm phát hiện côn trùng sống trong thùng, dù là côn trùng lọt vào từ kho, cả lô sẽ gặp rắc rối. Vệ sinh kho và đóng thùng sạch cũng quan trọng ngang hồ sơ.
Củ tươi: những điều kiện thường gặp
Nước nhập phải cho phép mặt hàng đó. Nhiều nước chỉ cho nhập một loại củ quả tươi từ một nước sau khi đã làm đánh giá rủi ro dịch hại và thống nhất điều kiện với cơ quan bảo vệ thực vật của nước xuất. Nếu củ sâm thổ hào tươi chưa có trong danh sách được phép từ Việt Nam, lô hàng có thể bị từ chối dù giấy tờ phía Việt Nam đầy đủ.
Sạch đất hoàn toàn. Đây là yêu cầu gần như ở mọi nơi. Củ phải được rửa sạch, kể cả kẽ rễ con, rồi để ráo. Rửa không kỹ một vài củ là đủ để cả lô bị xử lý hoặc trả về.
Không còn mầm, không còn phần thân lá. Phần thân lá và mầm làm tăng khả năng mang dịch hại và khả năng sống lại của củ. Cắt sát, loại củ đã nảy mầm khỏi lô xuất.
Xử lý trước khi xuất nếu được yêu cầu. Một số nước đòi xử lý như xông hơi, xử lý nhiệt theo quy trình được công nhận, có giám sát. Biện pháp nào, ai được làm, là chuyện phải hỏi trước, không phải tự chọn.
Thời gian là kẻ thù. Củ tươi giữ được không lâu, nên lịch kiểm dịch, lịch bay hoặc lịch tàu lạnh phải khớp nhau từng ngày. Chậm một khâu là hàng hỏng trước khi tới tay người mua.
Xin giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật ở Việt Nam: trình tự chung
Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật xuất khẩu do cơ quan bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp, qua các chi cục kiểm dịch thực vật vùng ở cảng, sân bay, cửa khẩu. Trình tự cụ thể và mẫu giấy tờ thay đổi theo văn bản hiện hành, nên bạn cần kiểm lại trước khi làm. Ở mức nguyên lý, các bước thường là:
- Hỏi nhà nhập khẩu yêu cầu kiểm dịch của nước họ với đúng dạng hàng: có cần giấy không, có lời khai bổ sung nào phải ghi trên giấy, có xử lý gì trước không.
- Đăng ký kiểm dịch với chi cục kiểm dịch thực vật nơi làm thủ tục, kèm thông tin lô hàng và yêu cầu của nước nhập.
- Chuẩn bị lô hàng để kiểm tra: hàng đã đóng gói, để nơi cán bộ tiếp cận được, có đủ số lượng để lấy mẫu.
- Cán bộ kiểm tra lô, lấy mẫu phân tích nếu cần. Nếu phát hiện dịch hại, lô có thể phải xử lý rồi kiểm lại.
- Nhận giấy chứng nhận, kiểm lại tên hàng, tên khoa học, số lượng, nơi đến, lời khai bổ sung có khớp với yêu cầu của nước nhập không.
- Gửi bản giấy hoặc bản điện tử cho nhà nhập khẩu theo cách họ yêu cầu, giữ một bản trong hồ sơ lô.
Tên hàng trên giấy kiểm dịch, trên hoá đơn, trên tờ khai hải quan và trên bao bì nên thống nhất. Sai lệch nhỏ như một nơi ghi "dried root slices", nơi khác ghi tên tiếng Việt không dấu, cũng có thể làm người kiểm ở nước nhập dừng lô để hỏi.
Bao bì gỗ, pallet và những thứ ngoài sản phẩm
Rất nhiều lô hàng thực phẩm bị giữ không vì bản thân sản phẩm mà vì thứ chở sản phẩm. Pallet gỗ, thùng gỗ, nẹp gỗ chèn hàng là vật liệu có thể mang mọt gỗ. Hầu hết các nước áp dụng tiêu chuẩn quốc tế về xử lý vật liệu đóng gói bằng gỗ: gỗ phải được xử lý nhiệt hoặc xông theo phương pháp được công nhận và đóng dấu ký hiệu xử lý. Pallet không có dấu là lý do bị giữ hoặc bị buộc thay pallet tại cảng, tốn phí.
Cách tránh đơn giản: dùng pallet nhựa hoặc pallet gỗ ép đã qua chế biến, vốn thường không thuộc diện phải xử lý, hoặc mua pallet gỗ đã xử lý có dấu từ nơi cung cấp được cấp phép. Khi thuê công ty giao nhận đóng hàng, hãy ghi rõ yêu cầu này.
Thùng carton phải sạch, khô, không tái sử dụng thùng cũ từng đựng nông sản khác. Côn trùng kho như mọt thuốc lá, mọt bánh mì rất thích thảo mộc khô và bột; chúng có thể vào thùng ngay trong kho thành phẩm của bạn. Một kho thành phẩm sạch, có lưới chắn, có bẫy theo dõi côn trùng, là một phần của việc chuẩn bị kiểm dịch, dù không ai ghi điều này trên giấy.
Với hàng đi container đường biển, độ ẩm trong container lên xuống theo nhiệt độ ngày đêm, có thể làm hơi nước đọng lại trên thành và nhỏ xuống thùng. Gói hút ẩm cho container, thùng không chạm thành, túi trong hàn kín là những cách giảm rủi ro hàng khô bị ẩm mốc khi tới nơi.
Lẫn tạp, hạt cỏ và chuyện giám định đúng loài
Ngoài côn trùng và đất, người kiểm dịch còn tìm hạt cỏ dại, mảnh thân lá, rễ của cây khác lẫn trong hàng. Với lát khô và củ khô đóng bao lớn, đây là nguồn rủi ro hay bị bỏ qua: nguyên liệu thu mua từ nhiều hộ, phơi trên sân chung, có khi lẫn hạt cỏ, vỏ trấu, mảnh rễ của cây mọc xen trong vườn. Một số nước có danh sách hạt cỏ dại kiểm dịch, chỉ cần tìm thấy vài hạt trong mẫu là lô hàng phải xử lý.
Cách phòng ở xưởng không phức tạp: sàng, nhặt tạp trên bàn sáng trước khi đóng gói, không phơi lát trên nền đất, che chắn khu phơi sấy, và tách riêng từng lô nguyên liệu theo nguồn. Ghi chép lô nguyên liệu, việc thuộc khâu thu mua, giúp bạn biết lô nào từ hộ nào khi có vấn đề.
Chuyện đúng loài cũng là một phần của kiểm dịch. Tên khoa học ghi trên giấy chứng nhận phải đúng với thứ trong thùng. Sâm thổ hào có những cây dễ nhầm bằng mắt khi đã thái lát, và trên thị trường nguyên liệu khô không hiếm hàng trộn. Nếu người kiểm nước nhập giám định ra một loài khác với tên trên giấy, lô hàng bị coi là khai sai, nặng hơn nhiều so với việc phát hiện một con mọt.
Vì vậy cơ sở xuất khẩu nên có kết quả giám định loài cho nguồn nguyên liệu chính, giữ mẫu đối chứng, và chỉ nhận nguyên liệu khô từ nguồn đã biết. Đây cũng là thứ người mua nghiêm túc sẽ hỏi trước khi đặt lô đầu.
Khi lô hàng bị giữ vì lý do kiểm dịch
Nếu nhà nhập khẩu báo lô hàng sâm thổ hào bị cơ quan kiểm dịch nước nhập giữ lại, những việc sau giúp bạn xử lý có trật tự thay vì đổ lỗi qua lại:
- Xin văn bản hoặc thông báo chính thức ghi lý do: phát hiện dịch hại gì, ở đâu trong lô, giấy tờ thiếu gì.
- Đối chiếu với hồ sơ lô của bạn: ngày đóng gói, mẫu lưu, ảnh lô trước khi xuất, giấy kiểm dịch đã cấp.
- Nếu là côn trùng kho, kiểm ngay kho thành phẩm và các lô cùng thời điểm còn trong nước.
- Hỏi các lựa chọn nước nhập cho phép: xử lý tại chỗ, tái xuất, tiêu huỷ; mỗi lựa chọn chi phí khác nhau, ai chịu là điều hợp đồng phải ghi.
- Ghi lại nguyên nhân và cách sửa trong sổ của cơ sở. Một số nước theo dõi lịch sử vi phạm theo nước xuất và theo cơ sở; lỗi lặp lại có thể làm mọi lô sau bị kiểm chặt hơn.
Phần lớn những lô bị giữ mà sau đó được thông qua là nhờ bên xuất khẩu trả lời nhanh, có giấy tờ, có mẫu lưu. Cơ sở nhỏ có lợi thế là biết rõ từng lô của mình; hãy giữ lợi thế đó bằng sổ sách.
Câu hỏi thường gặp
Trà túi lọc sâm thổ hào có cần giấy kiểm dịch thực vật không?
Nhiều nước không đòi với thực phẩm đã chế biến, đóng gói kín như trà túi lọc, nhưng một số nước vẫn đòi với mọi sản phẩm từ thảo mộc. Câu trả lời đúng phải lấy từ yêu cầu nhập khẩu của nước nhận hàng, thường do nhà nhập khẩu hoặc cơ quan kiểm dịch nước đó cung cấp. Đừng suy theo kinh nghiệm của mặt hàng khác.
Giấy kiểm dịch thực vật và phiếu kiểm nghiệm an toàn thực phẩm khác nhau thế nào?
Giấy kiểm dịch xác nhận lô hàng đã được kiểm và không mang dịch hại theo yêu cầu của nước nhập, do cơ quan bảo vệ thực vật cấp. Phiếu kiểm nghiệm cho biết các chỉ tiêu an toàn thực phẩm như vi sinh, kim loại nặng, dư lượng, do phòng thử nghiệm cấp. Một lô có thể cần cả hai, hoặc chỉ một, tuỳ dạng hàng và nước nhập.
Gửi mẫu củ tươi sâm thổ hào cho khách nước ngoài có được không?
Mẫu củ tươi vẫn là vật thể thực vật và vẫn chịu kiểm dịch ở nước nhận, kể cả gửi qua chuyển phát nhanh. Nhiều nước cấm hoặc giữ lại củ tươi gửi bưu phẩm không có giấy phép. Gửi mẫu lát khô hoặc bột đóng gói kín thường ít rắc rối hơn, nhưng vẫn nên hỏi trước yêu cầu của nước nhận.
Củ sâm thổ hào rửa sạch rồi có còn bị coi là có đất không?
Nếu còn đất trong kẽ rễ con hoặc vết lõm trên củ thì vẫn bị coi là có đất. Người kiểm thường bẻ, lật củ, kiểm cả đáy thùng. Cần rửa kỹ, kiểm từng mẻ trước khi đóng thùng, loại bỏ rễ con nhỏ khó làm sạch. Một số nước còn đòi đánh giá bằng mắt theo tỷ lệ lấy mẫu nhất định.
Hàng đã có giấy kiểm dịch ở Việt Nam mà vẫn bị giữ ở nước ngoài thì sao?
Giấy kiểm dịch là xác nhận của nước xuất tại thời điểm kiểm. Nước nhập vẫn có quyền kiểm lại khi hàng đến. Hàng có thể nhiễm thêm trên đường hoặc người kiểm nước nhập phát hiện điều chưa thấy ở đầu đi. Lúc đó cần thông báo chính thức, hồ sơ lô và mẫu lưu để làm rõ nguyên nhân.
Pallet nhựa có cần đóng dấu xử lý như pallet gỗ không?
Pallet nhựa không phải vật liệu gỗ nên thường không thuộc diện phải xử lý và đóng dấu theo tiêu chuẩn vật liệu đóng gói bằng gỗ. Gỗ ép công nghiệp đã qua chế biến nhiệt và keo cũng thường được miễn. Gỗ tự nhiên như gỗ xẻ thì phải có dấu xử lý. Khi không chắc, hỏi công ty giao nhận hoặc nhà nhập khẩu.