Sâm Bố Chính (sâm thổ hào, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius) xuất khẩu được, nhưng thị trường nhận dễ nhất hiện nay là cộng đồng người Việt ở nước ngoài và vài thị trường châu Á quen dùng rễ cây làm thực phẩm; các thị trường như Mỹ, EU đòi hỏi bước xác định loại hàng trước khi bàn chuyện giá. Dạng nên đi trước thường là hàng khô đã đóng gói kín như lát khô, bột, trà túi lọc, vì ít vướng kiểm dịch và giữ được lâu trên đường. Củ tươi, nước đóng chai, rượu và mỹ phẩm đều đi được về nguyên tắc, nhưng mỗi dạng kéo theo một lớp thủ tục riêng ở nước nhập.
Khác với nhân sâm hay sâm Mỹ, sâm thổ hào gần như không có tên trong các danh mục thực phẩm của nước ngoài. Câu hỏi đầu tiên của người mua và của cơ quan nước nhập không phải "hàng có ngon không" mà là "đây là thứ gì, đã có ai ở nước này ăn nó chưa". Bài này là bản đồ của cả danh mục xuất khẩu: thị trường nào, dạng hàng nào, cơ sở cần có gì trước khi chào khách. Thủ tục xuất khẩu chung như chứng nhận xuất xứ, hải quan, vận chuyển có ở trang chuyên về hàng Việt xuất khẩu; ở đây chỉ đi vào chỗ riêng của sâm thổ hào.
Vì sao sâm thổ hào khó xuất khẩu hơn nhân sâm
Nhân sâm, sâm Mỹ, tam thất đã có mặt trong thương mại quốc tế hàng chục năm. Cơ quan quản lý thực phẩm ở hầu hết các nước đã quen xếp chúng vào một nhóm, có tiêu chuẩn, có tên gọi chuẩn trên nhãn. Người làm hàng nhân sâm đi xuất khẩu chủ yếu lo giấy tờ và chất lượng, không phải giải thích cây đó là gì.
Sâm thổ hào ở thế ngược lại. Cây thuộc họ Bông, cùng chi với đậu bắp, được dùng ở Việt Nam và một số vùng lân cận, nhưng hầu như không có lịch sử buôn bán chính ngạch ra các thị trường lớn. Khi một cơ quan nước ngoài gặp một loại rễ lạ, họ thường đặt ba câu hỏi: cây này đã từng được ăn ở nước họ chưa, nó là thực phẩm hay là thuốc, và có hồ sơ an toàn nào không. Câu trả lời quyết định hàng đi theo cửa nào, có khi là cửa đóng.
Cái khó thứ hai là chữ "sâm". Người Việt gọi nhiều loại rễ là sâm, còn nhiều thị trường gắn chữ tương đương với chi Panax. Dịch "sâm Bố Chính" thành một tên tiếng Anh có chữ ginseng có thể làm hàng bị giữ hoặc bị coi là ghi nhãn sai, chuyện sẽ nói kỹ ở bài về thị trường Mỹ.
Cái khó thứ ba là quy mô. Nguồn củ sâm thổ hào hiện chủ yếu từ các vùng trồng ở Quảng Trị, Huế, Lâm Đồng và vài tỉnh khác, nhiều cơ sở còn nhỏ, sản lượng thay đổi theo mùa. Người mua nước ngoài muốn nguồn đều và hồ sơ đồng nhất giữa các lô. Ba cái khó này không làm xuất khẩu bất khả thi, nhưng giải thích vì sao lối đi phải khác với các loại sâm đã quen mặt.
Bản đồ thị trường: cửa ải chính và dạng hàng dễ đi hơn
Bảng dưới tóm ở mức nguyên lý những gì thường gặp khi đưa sản phẩm từ một loại rễ ít được biết vào từng nhóm thị trường. Quy định nước ngoài thay đổi thường xuyên, bạn phải kiểm lại văn bản hiện hành của nước nhập hoặc hỏi người nhập khẩu trước khi nhận đơn:
| Thị trường | Cửa ải chính với một loại rễ lạ | Dạng hàng dễ đi hơn | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|---|
| Cộng đồng người Việt ở nước ngoài | Vẫn phải theo luật thực phẩm nước sở tại, nhưng người mua đã biết sản phẩm | Lát khô, trà túi lọc, bột đóng gói kín | Hàng gửi lẻ, xách tay không đủ giấy tờ để bán lại |
| Mỹ | Đăng ký cơ sở với cơ quan quản lý thực phẩm, chọn đi dạng thực phẩm thường hay thực phẩm bổ sung | Trà, lát khô bán như thực phẩm thường | Tên gọi trên nhãn, hồ sơ nguyên liệu mới nếu đi dạng thực phẩm bổ sung |
| Liên minh châu Âu | Quy định về thực phẩm mới: thứ chưa được ăn đáng kể trong khối trước mốc năm 1997 phải được phép | Rất hạn chế cho tới khi xác định được tình trạng | Hồ sơ chứng minh lịch sử dùng an toàn |
| Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan | Ranh giới giữa nguyên liệu thực phẩm và nguyên liệu thuốc, danh mục nguyên liệu được phép | Dạng thực phẩm không ghi công dụng | Nguyên liệu chưa có tên trong danh mục, nhãn tiếng bản địa |
| Trung Quốc | Đăng ký cơ sở sản xuất thực phẩm nước ngoài, quy định nguyên liệu thực phẩm mới | Hàng chính ngạch có cơ sở đã đăng ký | Hàng biên mậu không ổn định, nhãn tiếng Trung |
Đọc bảng theo chiều ngang: ô thứ hai là việc bắt buộc phải qua, ô thứ tư là chỗ các cơ sở nhỏ hay mất thời gian nhất. Mỗi thị trường có bài riêng trong danh mục này. Điểm chung rút ra được là thị trường càng lớn và càng chặt thì càng cần hồ sơ về bản thân cây, không chỉ hồ sơ về cơ sở sản xuất.
Dạng sản phẩm nào nên đi trước, dạng nào để sau
Lát khô, bột, trà túi lọc đóng gói kín. Đây là nhóm dễ đi nhất. Hàng đã sấy khô, độ ẩm thấp, chịu được nhiều tuần trên đường biển hoặc vài ngày đường hàng không. Phần lớn thị trường coi hàng thực vật đã chế biến, đóng gói kín là nhóm ít rủi ro dịch hại hơn củ tươi, nên thủ tục kiểm dịch nhẹ hơn hoặc không có. Điều kiện là cơ sở kiểm soát được độ ẩm và bao bì chống hút ẩm, vì bột sâm thổ hào hút ẩm mạnh, vón cục nhanh khi gặp khí hậu nồm.
Củ tươi. Củ tươi còn đất là loại hàng bị soi kỹ nhất ở khâu kiểm dịch thực vật. Hạn giữ tươi lại ngắn, phải đi lạnh hoặc đường hàng không, chi phí vận chuyển trên mỗi đơn vị hàng cao. Củ tươi chỉ nên tính khi đã có người nhập khẩu quen việc nhập rau củ tươi và nước nhập đã cho phép loại hàng này.
Nước sâm đóng chai. Đồ uống đóng chai để ở nhiệt độ thường thường bị xếp vào nhóm thực phẩm đóng hộp có yêu cầu riêng về quy trình xử lý nhiệt ở nhiều nước. Hàng nặng, chiếm thể tích, rủi ro vỡ hỏng. Nên để sau khi dòng hàng khô đã đi đều.
Rượu ngâm sâm. Rượu xuất khẩu chịu thêm luật về đồ uống có cồn của nước nhập, có nơi cấm vật thể ngâm trong chai hoặc đòi giấy phép nhập khẩu rượu riêng. Một củ sâm trong chai rượu còn có thể bị hỏi về kiểm dịch. Đây không phải dòng hàng để mở đường.
Mỹ phẩm từ chất nhầy của củ. Mỹ phẩm đi theo luật mỹ phẩm, không theo luật thực phẩm, với hồ sơ an toàn sản phẩm và danh sách thành phần theo cách gọi quốc tế. Đi được, nhưng là một ngành khác với người mua khác.
Câu hỏi đầu tiên: nước nhập xếp sâm thổ hào vào nhóm nào
Trước khi tính giá, bao bì hay vận chuyển, cơ sở cần một câu trả lời cho từng thị trường định đi: ở nước đó, sản phẩm của mình là thực phẩm thông thường, thực phẩm bổ sung, nguyên liệu thực phẩm mới hay nguyên liệu thuốc. Mỗi nhóm có một bộ luật, một cơ quan, một loại hồ sơ khác nhau. Xếp sai nhóm là nguồn gốc của phần lớn các lô hàng bị giữ ở cảng đến.
Cách tìm câu trả lời thường đi theo ba lớp. Lớp thứ nhất là tra danh mục công khai của nước nhập: danh mục nguyên liệu được dùng làm thực phẩm, danh mục tình trạng thực phẩm mới, danh mục nguyên liệu chỉ dùng làm thuốc. Lớp thứ hai là hỏi người nhập khẩu ở nước đó, vì họ là bên chịu trách nhiệm pháp lý khi hàng vào và thường đã có kinh nghiệm với các loại thảo mộc châu Á. Lớp thứ ba, khi hai lớp trên chưa rõ, là hỏi trực tiếp cơ quan quản lý của nước nhập hoặc thuê đơn vị tư vấn quy định ở thị trường đó.
Một sai lầm hay gặp là dựa vào việc "đã thấy người khác bán sâm Bố Chính ở nước X". Hàng thấy trên kệ một tiệm tạp hoá châu Á hoặc trên một trang bán hàng chưa chứng minh được gì: có thể nhập theo đường không đúng, có thể chưa ai kiểm tra, có thể đang bán dưới một tên gọi khác. Cơ sở muốn làm lâu dài thì dựa vào văn bản và người nhập khẩu, không dựa vào việc người khác đã làm.
Kết quả của bước này nên được ghi thành một trang tóm tắt cho mỗi thị trường: nhóm sản phẩm, cơ quan quản lý, giấy tờ phía mình phải có, giấy tờ phía người nhập khẩu lo, và những gì chưa chắc. Trang đó dùng lại cho mọi khách ở cùng thị trường.
Những gì cơ sở phải có trước khi chào khách nước ngoài
Người mua nước ngoài thường hỏi một loạt giấy tờ ngay từ thư đầu. Danh sách dưới là bộ tối thiểu nên có sẵn, ở dạng tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh:
- Giấy tờ pháp lý của cơ sở: đăng ký kinh doanh, giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc lý do được miễn, hồ sơ tự công bố sản phẩm trong nước.
- Bản mô tả sản phẩm (thường gọi là spec sheet): tên sản phẩm, tên khoa học của cây, bộ phận dùng, dạng chế biến, thành phần, quy cách, hạn dùng, điều kiện bảo quản.
- Phiếu kiểm nghiệm thành phẩm gần nhất ở phòng thử nghiệm được công nhận, với các chỉ tiêu người mua quan tâm như độ ẩm, vi sinh, nấm mốc, kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
- Hồ sơ nguồn nguyên liệu: vùng trồng, hợp đồng thu mua hoặc sổ ghi lô, cam kết củ từ cây trồng, không khai thác tự nhiên.
- Quy trình sản xuất tóm tắt dạng sơ đồ, đủ để người mua hiểu sản phẩm được làm thế nào mà không lộ công thức.
- Ảnh thật của cơ sở, nguyên liệu, thành phẩm và bao bì; người mua ở xa thường đánh giá cơ sở qua ảnh trước khi xin đến thăm.
- Năng lực cung ứng trung thực: lượng hàng giao được mỗi tháng theo mùa, không làm tròn lên cho đẹp.
Bộ giấy tờ này cũng là bộ hồ sơ mà người nhập khẩu dùng để làm việc với cơ quan nước họ. Có sẵn từ đầu giúp cuộc trao đổi đi nhanh và cho thấy cơ sở làm ăn nghiêm túc.
Lộ trình từ chưa xuất khẩu tới lô hàng đầu tiên
Một lộ trình hợp lý cho cơ sở nhỏ, đi từ chỗ ít tốn kém tới chỗ tốn kém:
- Chọn một hoặc hai thị trường và một dạng hàng, thường là trà túi lọc hoặc lát khô cho cộng đồng người Việt hoặc một thị trường châu Á gần.
- Làm trang tóm tắt quy định cho thị trường đó như ở mục trên, ghi rõ chỗ chưa chắc.
- Hoàn thiện sản phẩm trong nước: tự công bố, nhãn tiếng Việt đúng, kiểm nghiệm thành phẩm đạt.
- Tìm người nhập khẩu hoặc nhà phân phối ở nước đó, qua hội chợ, cơ quan thương vụ, hiệp hội người Việt hoặc giới thiệu.
- Gửi mẫu kèm bản mô tả, nhận phản hồi về vị, bao bì, nhãn, và điều chỉnh.
- Làm nhãn theo luật nước nhập, thống nhất với người nhập khẩu ai dán nhãn phụ.
- Giao một lô thử nhỏ, theo dõi từng khâu từ đóng hàng tới lúc hàng lên kệ, ghi lại mọi vướng mắc.
- Chỉ mở rộng sang dạng hàng hoặc thị trường thứ hai khi lô thử đã đi trọn vẹn.
Lộ trình này chậm hơn so với việc nhận ngay một đơn lớn, nhưng tránh được kịch bản đắt nhất: cả lô hàng bị giữ hoặc tiêu huỷ ở cảng đến vì một giấy tờ không có.
Những điều không nên hứa với người mua nước ngoài
Không hứa công dụng chữa bệnh. Ở hầu hết các thị trường, nói một thực phẩm phòng hay chữa bệnh là biến nó thành thuốc chưa được phép. Người mua nghiêm túc sẽ e ngại ngay khi thấy tài liệu chào hàng có những lời như vậy, vì họ là người chịu trách nhiệm khi hàng vào nước họ.
Không hứa nguồn cung vượt sức. Sâm thổ hào có mùa thu hoạch, sản lượng phụ thuộc thời tiết. Hứa giao đều mỗi tháng một lượng lớn rồi giao thiếu là cách nhanh nhất để mất khách và mất uy tín cho cả mặt hàng.
Không hứa hạn dùng chưa thử. Hạn dùng trên nhãn phải dựa trên thử nghiệm của chính sản phẩm. Hàng đi xa, qua khí hậu khác, cần thời gian còn lại đủ dài khi tới tay người tiêu dùng. Người mua thường đòi phần hạn dùng còn lại tối thiểu khi nhận hàng; hãy tính trước.
Không hứa giấy tờ mình chưa có. Nếu chưa có một chứng nhận nào đó người mua hỏi, nói thẳng là chưa có và thời gian dự kiến làm. Gửi giấy tờ không khớp với lô hàng là lỗi nặng hơn nhiều so với việc chưa có giấy.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có bị cấm xuất khẩu không?
Củ và sản phẩm từ sâm Bố Chính trồng không thuộc nhóm hàng cấm xuất khẩu phổ biến, nhưng danh mục hàng cấm, hàng cần giấy phép có thể thay đổi. Trước khi nhận đơn, bạn nên kiểm danh mục hiện hành và hỏi cơ quan hải quan nơi làm thủ tục, nhất là khi xuất củ tươi hoặc nguyên liệu dạng dược liệu.
Thị trường nào dễ bắt đầu nhất cho sản phẩm sâm thổ hào?
Thường là cộng đồng người Việt ở nước ngoài qua nhà phân phối thực phẩm châu Á, vì người mua đã biết sản phẩm và nhà phân phối quen nhập hàng Việt. Dù vậy, hàng vẫn phải đúng luật thực phẩm nước sở tại, có nhãn theo luật nước đó và có người nhập khẩu chịu trách nhiệm.
Có cần thành lập doanh nghiệp mới xuất khẩu được không?
Hộ kinh doanh có thể bán hàng cho doanh nghiệp xuất khẩu trong nước, còn tự đứng tên xuất khẩu thường thuận lợi hơn khi là doanh nghiệp, vì liên quan tới hợp đồng ngoại thương, thanh toán quốc tế và hoàn thuế. Hình thức phù hợp nên hỏi kế toán hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh theo quy định hiện hành.
Nên bán qua nhà xuất khẩu trong nước hay tự xuất khẩu?
Bán qua nhà xuất khẩu trong nước giúp cơ sở nhỏ khỏi lo thủ tục và rủi ro thanh toán quốc tế, đổi lại phần giá trị giữ lại thấp hơn và ít tiếp xúc khách cuối. Tự xuất khẩu hợp khi đã có sản phẩm ổn định, bộ hồ sơ đầy đủ và người trong cơ sở theo được giấy tờ ngoại thương.
Hàng đã tự công bố trong nước có dùng luôn để xuất khẩu được không?
Hồ sơ tự công bố trong nước là nền tảng tốt và người mua thường hỏi tới, nhưng nó không thay được yêu cầu của nước nhập. Mỗi thị trường có luật nhãn, chỉ tiêu an toàn và thủ tục riêng, nên sản phẩm thường phải chỉnh nhãn, có khi chỉnh cả công thức, trước khi đi.
Có nên đưa tên vùng trồng lên bao bì xuất khẩu không?
Tên vùng trồng giúp kể câu chuyện nguồn gốc nếu đúng sự thật và có hồ sơ chứng minh. Cần tránh dùng tên địa danh như một chỉ dẫn địa lý khi sản phẩm chưa được bảo hộ, và tên tỉnh phải viết theo đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.