Muốn đưa sản phẩm sâm thổ hào vào Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan, việc đầu tiên không phải tìm khách mà là xác định nước nhập coi rễ Abelmoschus sagittifolius là nguyên liệu thực phẩm, nguyên liệu thuốc, hay một thứ chưa có tên trong hệ thống của họ. Cả ba thị trường đều có truyền thống dùng thảo mộc lâu đời, nên cơ quan quản lý của họ vạch ranh giới giữa thực phẩm và thuốc rất kỹ. Một rễ cây rơi sang phía thuốc thì không thể bán như trà hay bột thực phẩm, dù ở Việt Nam đã tự công bố là thực phẩm thường.
Khi đã biết hàng thuộc phía nào, các bước còn lại khá rõ: đăng ký cơ sở với nước nhập nếu họ đòi, làm nhãn bằng tiếng bản địa, chuẩn bị phiếu kiểm nghiệm theo chỉ tiêu của họ, và để nhà nhập khẩu khai báo lô hàng. Bài này đi qua từng thị trường ở mức nguyên lý. Quy định thay đổi, mọi điểm dưới đây bạn cần hỏi lại nhà nhập khẩu hoặc tra văn bản hiện hành trước khi ký đơn.
Vì sao ba thị trường này soi nguyên liệu kỹ đến vậy
Ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, y học cổ truyền phương Đông vẫn sống song song với y học hiện đại, và rất nhiều rễ, củ, vỏ cây được dùng trong các bài thuốc. Chính vì thế cơ quan quản lý cần một đường ranh rõ: thứ gì người dân được ăn hằng ngày như thực phẩm, thứ gì chỉ được dùng dưới dạng thuốc, có kiểm soát liều và chỉ định. Nếu không có đường ranh đó, các sản phẩm thuốc sẽ đội lốt trà, bột, kẹo để lách quản lý.
Cách họ làm thường là lập danh mục. Có danh mục những thành phần chỉ được dùng làm thuốc, có danh mục những nguyên liệu đã được công nhận dùng làm thực phẩm, và có những thứ chưa nằm trong danh sách nào. Thứ chưa có tên thì thường phải qua một thủ tục xem xét trước khi được bán như thực phẩm, giống tinh thần quy định thực phẩm mới của châu Âu nhưng cách gọi và hồ sơ khác nhau.
Sâm thổ hào ở thế khó vì hai lẽ. Một là cái tên có chữ "sâm", dễ khiến người kiểm tra liên tưởng tới nhóm nhân sâm vốn được quản lý chặt. Hai là ở Việt Nam, rễ cây này vừa được bán như thực phẩm vừa có mặt trong dược liệu dân gian, nên hồ sơ nguồn gốc của bạn phải cho thấy rõ sản phẩm được làm và bán như thực phẩm, không kèm lời nói về công dụng.
Điều này không có nghĩa là cửa đóng. Nó có nghĩa là thời gian chuẩn bị dài hơn so với một mặt hàng quen như cà phê hay hạt điều, và người đi trước phải chịu bỏ công tra cứu, hỏi cơ quan nước nhập, có khi gửi văn bản xin xác nhận. Một nhà nhập khẩu có kinh nghiệm với thảo mộc sẽ biết tra ở đâu nhanh hơn bạn nhiều lần.
Ba thị trường đặt cạnh nhau
Bảng sau tóm ở mức nguyên lý những gì một cơ sở Việt Nam thường gặp khi đưa một loại rễ ít được biết vào ba thị trường. Đây không phải văn bản pháp lý, chỉ là khung để bạn biết hỏi gì:
| Việc | Nhật Bản | Hàn Quốc | Đài Loan |
|---|---|---|---|
| Ranh giới thực phẩm và thuốc | Có danh sách thành phần được coi là chỉ dùng làm thuốc; nằm trong đó thì không bán như thực phẩm | Có danh mục nguyên liệu được phép dùng làm thực phẩm trong bộ tiêu chuẩn thực phẩm | Có cơ sở dữ liệu tra nguyên liệu thực phẩm; nguyên liệu chưa có thường phải được xem xét |
| Nguyên liệu chưa có tên | Phải làm rõ với cơ quan y tế trước khi bán như thực phẩm | Có thủ tục công nhận tạm thời tiêu chuẩn cho nguyên liệu mới | Có thể phải nộp hồ sơ đánh giá an toàn |
| Cơ sở sản xuất nước ngoài | Nhà nhập khẩu khai báo từng lô tại trạm kiểm dịch | Cơ sở sản xuất nước ngoài phải đăng ký trước với cơ quan an toàn thực phẩm | Nhà nhập khẩu đăng ký là cơ sở kinh doanh thực phẩm, khai báo lô |
| Nhãn bán lẻ | Tiếng Nhật theo luật ghi nhãn thực phẩm | Tiếng Hàn, thường dán nhãn phụ | Chữ Hán phồn thể |
| Lời nói về sức khoẻ | Chỉ được qua các chế độ riêng có hồ sơ khoa học | Thực phẩm chức năng có danh mục và hồ sơ riêng | Thực phẩm sức khoẻ phải được cấp phép riêng |
Điểm chung cả ba: nhà nhập khẩu là người đứng tên khai báo, chịu trách nhiệm trước cơ quan nước họ, nên họ sẽ là người hỏi bạn nhiều nhất. Phía bạn phải trả lời được bằng giấy tờ: tên khoa học có giám định, quy trình làm, phiếu kiểm nghiệm, danh sách thành phần đầy đủ kể cả phụ gia.
Nhật Bản: tra danh sách trước, chọn dạng hàng sau
Với Nhật Bản, câu hỏi then chốt là thành phần từ rễ sâm thổ hào có nằm trong nhóm bị coi là chỉ dùng làm thuốc hay không. Cơ quan y tế Nhật duy trì danh sách phân định này theo từng bộ phận của cây, nghĩa là rễ, lá, hoa của cùng một loài có thể được xếp khác nhau. Bạn hoặc nhà nhập khẩu cần tra theo tên khoa học và theo đúng bộ phận đang dùng. Nếu không thấy tên trong cả hai phía, nên đề nghị nhà nhập khẩu hỏi ý kiến cơ quan có thẩm quyền ở địa phương họ trước khi đặt hàng.
Nếu được bán như thực phẩm, lô hàng đi theo luật vệ sinh thực phẩm: nhà nhập khẩu nộp tờ khai nhập khẩu thực phẩm tại trạm kiểm dịch, có thể bị lấy mẫu kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh, phụ gia. Nhật có quy định chặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, với mức mặc định rất thấp cho những hoạt chất chưa có mức riêng. Đây là chỗ nguyên liệu từ vùng trồng không ghi nhật ký phun thuốc rất dễ trượt.
Người mua Nhật thường đòi hồ sơ kỹ hơn những gì luật bắt buộc: bảng quy cách sản phẩm nhiều trang, sơ đồ quy trình, cam kết về chất gây dị ứng, ảnh nhà xưởng. Họ cũng hay đặt mẫu nhiều vòng trước khi đặt lô nhỏ. Với sản phẩm sâm thổ hào, dạng dễ bắt đầu thường là lát khô hoặc trà túi lọc không phối trộn quá nhiều thành phần, vì mỗi thành phần thêm vào là một lần tra danh mục nữa.
Về lời nói trên bao bì, thực phẩm thường ở Nhật không được nêu tác dụng lên cơ thể. Muốn nói về sức khoẻ phải đi qua các chế độ thực phẩm có chức năng với hồ sơ khoa học riêng, một việc vượt quá sức một cơ sở nhỏ mới bắt đầu. Nhãn trung tính, mô tả đúng nguyên liệu, cách bảo quản, là cách an toàn nhất.
Hàn Quốc: đăng ký cơ sở và danh mục nguyên liệu
Hàn Quốc có một điểm khác hẳn Nhật: cơ sở sản xuất ở nước ngoài muốn đưa thực phẩm vào thường phải đăng ký trước với cơ quan an toàn thực phẩm và dược phẩm của họ. Việc đăng ký thường do nhà nhập khẩu hoặc đại lý hỗ trợ, cần thông tin cơ sở, sản phẩm, quy trình. Cơ sở chưa đăng ký thì lô hàng có thể bị từ chối thông quan, nên đây là việc phải xong trước khi gửi hàng.
Phần nguyên liệu, bộ tiêu chuẩn thực phẩm của Hàn có danh sách những nguyên liệu được dùng làm thực phẩm, có nguyên liệu chỉ được dùng hạn chế, kèm điều kiện về bộ phận và lượng dùng. Nguyên liệu chưa có tên có thể đi qua thủ tục công nhận tạm thời tiêu chuẩn và quy cách, đòi hồ sơ về lịch sử sử dụng, thành phần, độc tính. Thủ tục này mất thời gian và thường chỉ có ý nghĩa khi có một nhà nhập khẩu thật sự muốn đầu tư vào sản phẩm.
Người tiêu dùng Hàn quen với nhiều loại trà thảo mộc, nhưng họ cũng quen với nhân sâm Hàn Quốc, một sản phẩm được bảo hộ và quảng bá rất mạnh. Gọi sâm thổ hào bằng bất kỳ cái tên nào gợi tới nhân sâm trên thị trường này vừa sai, vừa đặt sản phẩm vào thế so sánh bất lợi. Tên mô tả trung thực, kèm tên khoa học, là cách đi bền hơn.
Nhãn bán lẻ bằng tiếng Hàn thường được dán dưới dạng nhãn phụ tại kho của nhà nhập khẩu. Bạn vẫn phải cung cấp đủ thông tin để họ làm nhãn đúng: thành phần theo thứ tự khối lượng, khối lượng tịnh, hạn dùng, điều kiện bảo quản, nước xuất xứ, và những chất gây dị ứng theo danh mục của Hàn nếu dây chuyền có dùng chung.
Đài Loan: chữ Hán phồn thể và cơ sở dữ liệu nguyên liệu
Đài Loan có cộng đồng người dùng thảo mộc rất lớn và nhiều nhà nhập khẩu quen làm hàng Đông Nam Á, kể cả hàng cho cộng đồng người Việt đang sinh sống và làm việc ở đó. Đây là điểm thuận. Điểm cần làm trước là tra nguyên liệu trong cơ sở dữ liệu nguyên liệu thực phẩm của cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Đài Loan, nơi ghi nguyên liệu nào đã được chấp nhận làm thực phẩm, với bộ phận nào và điều kiện gì.
Nếu rễ sâm thổ hào chưa có trong danh sách, nhà nhập khẩu có thể phải gửi hỏi hoặc nộp hồ sơ đánh giá. Trong lúc chờ, một số cơ sở chọn đi trước bằng sản phẩm mà nguyên liệu chính đã có tên, sâm thổ hào chỉ là thành phần phụ. Cách này có rủi ro riêng: vẫn phải tra từng thành phần, và nếu sâm thổ hào là thứ bạn quảng bá nổi bật trên bao bì thì chuyện nó là thành phần phụ chẳng che chắn được gì.
Nhãn ở Đài Loan dùng chữ Hán phồn thể, không phải chữ giản thể dùng ở Trung Quốc đại lục. Bao bì in sẵn cho thị trường đại lục mang sang Đài Loan sẽ phải dán đè. Đài Loan cũng yêu cầu ghi rõ tên và địa chỉ của nhà nhập khẩu tại chỗ, nên bao bì in sẵn thường chừa ô cho nhãn phụ.
Sản phẩm muốn nói về sức khoẻ ở Đài Loan phải đi theo chế độ thực phẩm sức khoẻ được cấp phép, với hồ sơ thử nghiệm riêng. Thực phẩm thường nói công dụng là vi phạm. Quy tắc giống hệt với thị trường trong nước: đừng viết lên bao bì điều mà bạn không có giấy phép để viết.
Trình tự chuẩn bị cho một thị trường Đông Á
Dù chọn thị trường nào trong ba nơi trên, trình tự dưới đây giúp bạn tránh tình huống đã làm bao bì, đã sản xuất, rồi mới biết nguyên liệu không được bán như thực phẩm:
- Làm giám định tên khoa học cho nguồn nguyên liệu của bạn ở một cơ sở có chuyên môn thực vật, giữ kết quả cùng ảnh mẫu cây. Nước nhập sẽ hỏi đúng loài, đúng bộ phận.
- Tra danh mục của nước nhập theo tên khoa học và bộ phận dùng. Ghi lại nguồn tra, ngày tra. Không thấy tên thì chưa vội kết luận được hay không được.
- Tìm một nhà nhập khẩu đã có kinh nghiệm nhập thảo mộc khô, đề nghị họ xác nhận tình trạng nguyên liệu với cơ quan nước họ trước khi bàn giá.
- Đối chiếu chỉ tiêu kiểm nghiệm của nước nhập với phiếu kiểm nghiệm bạn đang có trong nước, bổ sung chỉ tiêu còn thiếu, đặc biệt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
- Hoàn tất đăng ký cơ sở nếu nước nhập đòi, giữ số đăng ký và ngày hết hạn trong hồ sơ.
- Thống nhất nhãn: ai làm bản dịch, in sẵn hay dán nhãn phụ, ai duyệt nội dung cuối cùng.
- Gửi mẫu theo đúng quy cách bán, chờ phản hồi cảm quan và kiểm tra của người mua, rồi mới chốt lô nhỏ đầu tiên.
Bước một và bước hai tốn ít tiền nhất mà tiết kiệm nhiều nhất. Rất nhiều cơ sở bỏ qua chúng vì nghĩ sâm thổ hào đã là thực phẩm ở Việt Nam thì ở đâu cũng vậy, rồi mất cả mùa vì một lô bị giữ.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào đã tự công bố là thực phẩm ở Việt Nam thì Nhật Bản có công nhận không?
Không tự động. Mỗi nước tự quyết nguyên liệu nào là thực phẩm theo danh mục của họ. Hồ sơ tự công bố trong nước chỉ là một tài liệu hỗ trợ, cho thấy sản phẩm đang được lưu hành như thực phẩm tại nước xuất xứ. Nhà nhập khẩu Nhật vẫn phải tra danh sách phân định của Nhật theo tên khoa học và bộ phận dùng.
Có thể gửi hàng vào Hàn Quốc trước rồi mới đăng ký cơ sở không?
Không nên. Với thực phẩm, Hàn Quốc thường yêu cầu cơ sở sản xuất nước ngoài đăng ký trước khi lô hàng đến. Hàng đến mà cơ sở chưa có trong hệ thống có thể bị từ chối nhập, phát sinh phí lưu kho hoặc phải tái xuất. Nên chờ nhà nhập khẩu xác nhận việc đăng ký đã xong rồi mới đặt lịch tàu.
Nhãn tiếng Nhật, tiếng Hàn do ai dịch thì an toàn?
Thường nhà nhập khẩu là người làm hoặc duyệt bản cuối, vì họ chịu trách nhiệm trước cơ quan nước họ. Phía cơ sở nên cung cấp bản tiếng Anh đầy đủ, chính xác từng thành phần, rồi xin lại bản dịch để lưu. Đừng tự dịch bằng công cụ máy rồi in bao bì số lượng lớn, sai một chữ thành phần là phải in lại cả lô.
Ghi tên sâm thổ hào trên nhãn Đài Loan bằng chữ gì?
Nên dùng một tên mô tả trung thực bằng chữ Hán phồn thể mà nhà nhập khẩu và cơ quan Đài Loan chấp nhận, kèm tên khoa học Abelmoschus sagittifolius. Tránh tên gây hiểu nhầm với nhân sâm. Tên nào được dùng là việc phải thống nhất với nhà nhập khẩu trước khi in, vì tên đó cũng là tên tra trong cơ sở dữ liệu nguyên liệu.
Phối sâm thổ hào với gừng, táo đỏ thì có dễ vào Đông Á hơn không?
Không dễ hơn mà thường khó hơn, vì mỗi thành phần đều phải được tra danh mục và đáp ứng chỉ tiêu riêng. Gừng, táo đỏ là nguyên liệu quen nên ít vướng, nhưng sâm thổ hào vẫn phải qua bước xác định tình trạng như khi đi một mình. Lô đầu nên giữ công thức đơn giản để dễ xử lý khi có câu hỏi.
Thị trường nào trong ba nơi nên thử trước?
Không có đáp án chung. Nơi nào bạn tìm được nhà nhập khẩu có kinh nghiệm thảo mộc và nguyên liệu đã được xác nhận là thực phẩm thì nên đi trước. Nhiều cơ sở bắt đầu bằng kênh phục vụ cộng đồng người Việt ở đó vì người mua đã biết sản phẩm, nhưng kênh này vẫn phải tuân thủ đủ luật thực phẩm nước sở tại.