Muốn bán sản phẩm sâm thổ hào như thực phẩm ở Liên minh châu Âu, cơ sở phải trả lời trước một câu: loại rễ này có bị EU coi là thực phẩm mới hay không. Theo quy định thực phẩm mới của EU, thực phẩm chưa được người dân trong khối tiêu thụ ở mức đáng kể trước ngày 15 tháng 5 năm 1997 phải được cấp phép trước khi bán. Sâm thổ hào là loại rễ hầu như vắng mặt trong thương mại châu Âu, nên khả năng rơi vào nhóm này là đáng kể, và bán khi chưa rõ tình trạng thì hàng có thể bị rút khỏi thị trường.
Bài này giải thích quy định ở mức nguyên lý, cách tra tình trạng một loại cây, hai con đường xin phép, và những gì cơ sở Việt Nam đóng góp được vào hồ sơ. Không có lời hứa sâm thổ hào được hay không được bán ở EU, vì đó là việc của cơ quan có thẩm quyền; bạn cần kiểm văn bản và danh mục hiện hành của EU, hoặc hỏi nhà nhập khẩu và đơn vị tư vấn quy định thực phẩm ở châu Âu.
Thực phẩm mới theo cách hiểu của EU
Quy định hiện hành về thực phẩm mới của EU được ban hành năm 2015, thay cho quy định trước đó từ năm 1997. Ý tưởng cốt lõi giữ nguyên: thực phẩm nào chưa có lịch sử được người dân trong khối ăn ở mức đáng kể trước mốc 15 tháng 5 năm 1997 thì phải qua đánh giá an toàn và được đưa vào danh sách cho phép trước khi lưu hành. Mốc này gắn với thời điểm quy định đầu tiên có hiệu lực.
Quy định áp cho mọi dạng thực phẩm, kể cả thực phẩm bổ sung. Nó không quan tâm sản phẩm đã được ăn bao lâu ở nước khác, trừ khi cơ sở dùng con đường riêng cho thực phẩm truyền thống từ nước thứ ba, sẽ nói ở dưới. Cũng không có chuyện "đã bán ở một nước thành viên thì bán được cả khối" nếu việc bán đó vốn đã không đúng quy định.
Điểm cần hiểu là thực phẩm mới không phải danh sách cấm. Đó là danh sách những thứ chưa được đánh giá. Một thứ chưa được phép không có nghĩa là không an toàn; chỉ là chưa ai nộp hồ sơ chứng minh. Với các loại thảo mộc châu Á ít phổ biến, phần lớn rơi vào tình trạng này đơn giản vì chưa có doanh nghiệp nào đủ quan tâm để làm hồ sơ.
Với sâm thổ hào, việc dùng ở châu Âu trước năm 1997, nếu có, nhiều khả năng chỉ trong phạm vi rất nhỏ của cộng đồng người châu Á, khó đạt ngưỡng "đáng kể". Đây là lý do cơ sở không nên mặc định là bán được.
Tra tình trạng của sâm thổ hào: làm theo thứ tự nào
Quá trình tra tình trạng thường đi theo các bước sau. Phần lớn việc ở bước ba trở đi do nhà nhập khẩu hoặc đơn vị tư vấn ở EU làm, cơ sở Việt Nam cung cấp thông tin:
- Xác định chính xác tên khoa học của cây và bộ phận dùng, ở đây là rễ củ của Abelmoschus sagittifolius, vì tình trạng được xét theo loài và theo bộ phận.
- Tra danh mục tình trạng thực phẩm mới mà Uỷ ban châu Âu công bố. Danh mục này ghi nhiều loài thực vật kèm tình trạng đã biết, nhưng không đầy đủ và mang tính tham khảo; không có tên trong danh mục không có nghĩa là được phép.
- Tra danh sách thực phẩm mới đã được cấp phép của EU, xem có loài này hoặc dạng chế biến tương ứng không.
- Nếu vẫn không rõ, nhà nhập khẩu có thể gửi yêu cầu tham vấn tình trạng tới cơ quan có thẩm quyền của nước thành viên nơi họ định bán đầu tiên, kèm bằng chứng về việc đã được tiêu thụ trong khối trước mốc năm 1997 nếu có.
- Đợi kết quả tham vấn, được công bố để các nước thành viên khác cùng biết.
- Chỉ khi kết luận là không phải thực phẩm mới, hoặc đã được cấp phép, mới bắt đầu bán dạng thực phẩm.
Toàn bộ quá trình có thể mất nhiều tháng. Trong thời gian đó, chào hàng thực phẩm với khách châu Âu chỉ nên ở mức giới thiệu và gửi mẫu cho mục đích đánh giá, không giao hàng để bán.
Hai đường xin phép khi sâm thổ hào là thực phẩm mới
Nếu kết luận sâm thổ hào là thực phẩm mới, có hai con đường chính. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý:
| Khía cạnh | Cấp phép đầy đủ | Thông báo thực phẩm truyền thống từ nước thứ ba |
|---|---|---|
| Dành cho | Mọi thực phẩm mới | Thực phẩm có lịch sử dùng an toàn lâu dài trong chế độ ăn ở nước ngoài EU |
| Điều kiện cốt lõi | Hồ sơ an toàn đầy đủ: thành phần, quy trình, độc tính, mức tiêu thụ dự kiến | Chứng minh đã được một nhóm dân đáng kể ở nước thứ ba dùng làm thực phẩm trong ít nhất hai mươi lăm năm |
| Ai đánh giá | Cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu đánh giá khoa học, sau đó Uỷ ban quyết định | Các nước thành viên và cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu có thời hạn để nêu phản đối có căn cứ về an toàn |
| Độ khó với cơ sở nhỏ | Rất cao, cần nghiên cứu độc tính và đơn vị chuyên môn | Thấp hơn nhưng vẫn cần hồ sơ nghiêm túc |
| Rủi ro | Thời gian dài, chi phí lớn | Bị phản đối thì phải chuyển sang đường cấp phép đầy đủ |
Với sâm thổ hào, đường thực phẩm truyền thống nghe hợp lý vì người Việt đã nấu, hầm, pha trà từ củ này. Nhưng chữ quan trọng là "dùng làm thực phẩm". Việc dùng như vị thuốc dân gian không được tính tương đương; hồ sơ phải cho thấy củ được ăn như một phần chế độ ăn thông thường.
Cơ sở Việt Nam góp được gì vào hồ sơ lịch sử dùng an toàn
Tài liệu đã công bố về cách ăn. Sách nấu ăn, bài báo, tài liệu nông nghiệp, sách thực vật ghi sâm thổ hào được dùng nấu canh, hầm, làm trà, làm chè. Tài liệu càng cũ, càng có nguồn rõ, càng có giá trị.
Dữ liệu sản xuất và buôn bán. Số liệu về vùng trồng, lượng củ thu mua, lượng hàng bán ra thị trường thực phẩm qua nhiều năm, từ cơ sở và từ cơ quan địa phương nếu có. Không bịa, không ước đoán; chỉ đưa số có chứng từ.
Mô tả chính xác sản phẩm. Bộ phận dùng, cách sơ chế truyền thống, cách sơ chế của cơ sở, có khác truyền thống không. Nếu cơ sở dùng một quy trình mới, như chiết xuất cô đặc, sản phẩm có thể bị xét khác hẳn củ khô truyền thống.
Kết quả kiểm nghiệm thành phần. Độ ẩm, tro, các chỉ tiêu an toàn trên nhiều lô, cho thấy sản phẩm ổn định. Không đưa ra hàm lượng hoạt chất nào khi không có phép đo thật.
Thông tin về những ai không nên dùng. Hồ sơ an toàn trung thực ghi cả những thận trọng đã biết. Giấu điều này để hồ sơ đẹp hơn là cách nhanh nhất để bị phản đối.
Ngoài thực phẩm mới, hàng vào EU còn phải qua những gì
Giả sử tình trạng thực phẩm mới đã được giải quyết, sản phẩm sâm thổ hào vẫn phải đáp ứng các yêu cầu chung của EU với thực phẩm có nguồn gốc thực vật:
- Giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật theo quy định chung của EU; nhiều hoạt chất được phép ở Việt Nam có giới hạn rất thấp ở EU.
- Giới hạn chất ô nhiễm như kim loại nặng, độc tố vi nấm, tuỳ nhóm sản phẩm.
- Yêu cầu sức khoẻ thực vật với hàng thực vật chưa chế biến; củ tươi còn đất thường bị hạn chế chặt.
- Nhãn theo quy định cung cấp thông tin thực phẩm cho người tiêu dùng của EU, bằng ngôn ngữ của nước thành viên nơi bán.
- Một bên chịu trách nhiệm có trụ sở trong EU, thường là nhà nhập khẩu.
- Truy xuất nguồn gốc một bước trước, một bước sau, nghĩa là nhà nhập khẩu phải biết hàng từ cơ sở nào, lô nào.
Một số nhóm hàng thực phẩm từ Việt Nam từng nằm trong diện bị tăng tần suất kiểm tra tại cửa khẩu EU vì dư lượng. Danh sách này thay đổi định kỳ, nên nhà nhập khẩu sẽ kiểm trước khi nhận hàng.
Ngoài khối EU: Anh, Thuỵ Sĩ, Na Uy và các nước gần châu Âu
Châu Âu không chỉ có các nước thành viên EU. Na Uy, Iceland và Liechtenstein thuộc Khu vực kinh tế châu Âu, áp dụng phần lớn luật thực phẩm của EU, nên câu hỏi thực phẩm mới gần như giống hệt. Nghĩa là nếu sâm thổ hào chưa rõ tình trạng ở EU, nó cũng chưa rõ ở các nước này.
Vương quốc Anh sau khi rời EU vẫn giữ một chế độ thực phẩm mới có nội dung tương tự, nhưng việc cấp phép nay do cơ quan tiêu chuẩn thực phẩm của Anh xử lý riêng. Một quyết định ở EU không tự động có hiệu lực ở Anh và ngược lại. Thuỵ Sĩ có luật thực phẩm riêng, cũng có khái niệm thực phẩm mới và quy trình cho phép riêng, dù nhiều điểm tương đồng với EU.
Với cơ sở Việt Nam, điều này có hai hệ quả. Một là đừng coi các nước này là cửa sau để vào châu Âu: hàng không bán được ở EU vì lý do thực phẩm mới thì rất có thể cũng vướng ở Anh, Thuỵ Sĩ, Na Uy. Hai là nếu một nhà nhập khẩu ở Anh hay Thuỵ Sĩ quan tâm, họ phải tra và xin phép theo hệ thống của nước họ, với hồ sơ có thể dùng chung phần lớn dữ liệu bạn cung cấp.
Các quy định này thay đổi theo thời gian, nhất là ở Anh trong giai đoạn tách khỏi luật EU. Trước khi trả lời người mua, hãy đề nghị họ xác nhận tình trạng theo văn bản hiện hành của nước họ.
Mỹ phẩm từ sâm thổ hào: một lối vào khác
Quy định thực phẩm mới chỉ áp cho thực phẩm. Sản phẩm mỹ phẩm như xà phòng, mặt nạ, dầu gội có dùng chất nhầy hoặc chiết xuất từ củ sâm thổ hào đi theo quy định mỹ phẩm của EU, với một khung riêng: mỗi sản phẩm phải có báo cáo đánh giá an toàn do người có chuyên môn lập, có hồ sơ thông tin sản phẩm lưu tại EU, có một người chịu trách nhiệm đặt tại EU, và được thông báo lên cổng thông báo mỹ phẩm của EU trước khi bán.
Thành phần trên nhãn ghi theo danh pháp quốc tế cho thành phần mỹ phẩm. Một chiết xuất thực vật chưa có tên trong danh pháp này có thể cần đăng ký tên. Lời giới thiệu không được nói chữa bệnh da, trị mụn, trị nám, vì như vậy là thuốc.
Lối mỹ phẩm không dễ hơn lối thực phẩm về giấy tờ, nhưng không vướng câu hỏi thực phẩm mới. Với cơ sở đã có sản phẩm mỹ phẩm ổn định trong nước và có đối tác ở châu Âu, đây có thể là cách đưa tên sâm thổ hào vào thị trường sớm hơn, trong khi chờ tình trạng thực phẩm được làm rõ.
Câu hỏi thường gặp
Thấy sâm Bố Chính bán ở một cửa hàng châu Á tại châu Âu thì có nghĩa là được phép không?
Không. Hàng trên kệ có thể nhập không đúng đường, chưa từng bị kiểm tra, hoặc đang bán dưới tên khác. Tình trạng pháp lý chỉ xác định được qua danh mục chính thức, danh sách cấp phép và kết quả tham vấn của cơ quan có thẩm quyền.
Ai là người nộp hồ sơ thực phẩm mới, cơ sở Việt Nam hay nhà nhập khẩu?
Người nộp có thể là bất kỳ bên nào muốn đưa sản phẩm vào thị trường EU, nhưng trên thực tế thường là doanh nghiệp có hiện diện hoặc đại diện ở EU, làm cùng đơn vị tư vấn quy định. Cơ sở Việt Nam đóng vai trò cung cấp dữ liệu sản xuất, kiểm nghiệm và tài liệu về lịch sử sử dụng.
Trà túi lọc sâm thổ hào có được coi khác với củ tươi không?
Tình trạng thực phẩm mới thường xét theo loài và bộ phận cây, sau đó xét cả dạng chế biến. Trà từ rễ khô theo cách truyền thống thường được xét cùng với rễ; nhưng một chiết xuất cô đặc bằng quy trình mới có thể được coi là thực phẩm mới riêng. Nên mô tả quy trình chính xác khi hỏi.
Có thể gửi mẫu sâm thổ hào cho khách châu Âu thử không?
Gửi mẫu với mục đích đánh giá, có ghi rõ không dùng để bán, thường được chấp nhận, nhưng hàng vẫn phải qua hải quan và có thể bị hỏi về kiểm dịch. Mẫu tốt nhất là hàng khô đóng kín, có giấy mô tả và phiếu kiểm nghiệm đi kèm.
Nếu chưa bán được thực phẩm ở EU thì nên làm gì trước?
Nhiều cơ sở chọn đi các thị trường khác trước, nơi tình trạng rõ hơn, đồng thời góp tài liệu về lịch sử dùng làm thực phẩm ở Việt Nam. Khi có doanh nghiệp châu Âu đủ quan tâm làm hồ sơ, cơ sở đã có sẵn dữ liệu sẽ có lợi thế làm nhà cung cấp.
Mỹ phẩm từ sâm thổ hào vào EU có cần hồ sơ thực phẩm mới không?
Không, vì mỹ phẩm đi theo quy định mỹ phẩm riêng. Nhưng mỹ phẩm cần báo cáo đánh giá an toàn, hồ sơ thông tin sản phẩm, người chịu trách nhiệm tại EU và thông báo trước khi bán, và không được quảng cáo công dụng chữa bệnh da.